Jednym z najważniejszych dla historii typografii artystów wymienionych w katalogu wystawy „Drukarstwo nowoczesne" jest Jan Tschichold (1902-74).
Typograf, absolwent Lipskiej Szkoły Graficznej hołdującej typografii tradycyjnej. „Nawrócony" na „nową typografię" po obejrzeniu wystawy Bauhauzu, stał się jej gorącym propagatorem. Wkrótce potem został poproszony o zredagowanie specjalnego numeru „Wiadomości drukarskich" pod nazwą „Elementarne drukarstwo” (»Typographische Mitteilungen«. Sonderheft »Elementare Typographie«. Leipzig 1925.), w którym, po raz pierwszy, zebrał i przedstawił prace powstałe w duchu nowoczesnej typografii. Wydanie tego zeszytu było kamieniem milowym na drodze popularyzacji zdobyczy nowej plastyki w dziedzinie projektowania wydawnictw. W numerze tym znalazły się teksty przedstawiające teoretyczne założenia nowego drukarstwa, m. in.: „Elementare Typographie” Tschicholda i „Typographie-Photographie. Typo-Photo” László Moholy-Nagya oraz reprodukcje prac graficznych międzynarodowej czołówki artystów awangardowych. Wśród autorów zreprodukowanych prac znależli się: Herbert Bayer, László Moholy-Nagy, Kurt Schwitters, El Lisicki i redaktor zeszytu – Iwan (Jan) Tschichold.

Tytułową „elementarną”, „nową” typografią nazywano realizacje typograficzne, które charakteryzowały się niespotykanymi dotychczas w tej dziedzinie cechami – powstałymi pod wpływem przemian jakie dokonały się w plastyce na początku XX wieku: po przełomie kubistycznym, wprowadzającym rozbicie geometryczne, a potem również uproszczenie form w malarstwie, przyszła kolej na abstrakcję i skrajną syntezę plastyczną, które leżą u podstaw suprematyzmu Kazimierza Malewicza (1915) i neoplastycyzmu Pieta Mondriana (1917). Te dwie niezależne teorie malarskie dały początek racjonalnym, „konstruktywistycznym” tendencjom w sztuce, których odbicie znajdujemy w „nowej” typografii.
Podobnie jak plastyka, konstruktywistyczne drukarstwo w swym nowatorstwie występowało przeciwko historyzmowi, preferowało układy asymetyryczne, ekonomię środków, całkowitą rezygnację z dekoracji, operowanie głównie materiałem zecerskim, budowę wynikającą z celów i treści druku – funkcjonalną, proste, bezszeryfowe kroje pism (groteski).

W 1928 roku Tschichold jeszcze raz zebrał dokonania awangardy międzynarodowej na polu drukarstwa, tym razem przy okazji publikacji własnej książki – „Nowe drukarstwo. Podręcznik dla nowoczesnych projektantów” (»Die neue Typographie. Ein Handbuch für zeitgemäß Schaffende«. Berlin 1928).

„Die neue Typographie” doskonała w swej funkcjonalnej formie jest złożona, w myśl założeń nowego drukarstwa, antykwą linearną bezszeryfową. Jest to druk jednobarwny – czarny na białym papierze, choć dodatkowy czerwony, kolor zastosowano w niektórych ilustracjach.
Treść książki to swego rodzaju podsumowanie osiągnięć awangardowej nowej typografii.
W pierwszej części, zaczynając od krótkiej historii typografii tradycyjnej, poprzez opis przemian jakie dokonały się w plastyce od impresionizmu przez kubizm, futuryzm, expresionizm, dadaizm, suprematyzm, neoplastycyzm i konstruktywizm, a następnie opis początków rewolucji typograficznej Tschichold ukazał genezę powstania i istotę międzynarodowego nowoczesnego drukarstwa.
Drugą część pracy stanowi prezentacja rozwiązań podstawowych zadań projektowych w duchu typografii funkcjonalnej. Tschichold przeanalizował kolejno: logotyp, papier listowy, koperty, kartę pocztową, wizytówkę firmową i personalną, prospekt reklamowy, afisz, plakat, ogłoszenie, czasopisma: dziennik i magazyn, tabele i wreszcie wydawnictwo książkowe. Analizie poszczególnych przypadków towarzyszą reprodukcje awangardowych realizacji: Kurta Schwittersa, Johannesa Molzana, Maxa Burchartza we współpracy z Johannesem Canisem, Herberta Bayera, Pieta Zwarta, Theo van Doesburga, Jana Tschicholda, Laszló Moholy-Nagya, Franza W. Seiwerta, Joosta Schmidta, Otto Baumbergera, Lajosa Kassáka, El Lisickiego, Waltera Dexela, Willi Baumeistera, Karola Teigego.
Szczególną uwagę Tschichold zwrócił na zastosowanie normalizacji w projektowaniu – zarówno w wyborze formatów jak i układach. Opis niemal każdej formy użytkowej jest uzupełniony o dane pochodzące z niemieckiej normy. Sama książka ma format DIN A5.
Na koniec autor podał bibiliografię, w której znajdują się czasopisma i książki awangardowe, katalogi wystaw, opracowania na temat nowej typografii oraz zestaw norm. Tschichold wymienił tutaj jedną polską pozycję – „Ziemia na lewo” Anatola Sterna i Bruno Jasieńskiego w opracowaniu graficznym Mieczysława Szczuki z 1924 roku.
Ostatnia strona to spis adresów szesnastu z artystów reprodukowanych w książce.
Książka „Die neue Typographie”, którą uważa się dzisiaj za fundamentalne opracowanie z zakresu drukarstwa nowoczesnego, w latach trzydziestych wywarła ogromny wpływ na twórców druków i przyczyniła się do popularyzacji idei druku funkcjonalnego i rozwoju grafiki projektowej.

Tschichold jest autorem wielu książek z zakresu typografii, m. in.: „Eine Stunde Druckgestaltung” (1930), „Schriftschreiben für Setzer” (1931), „Typographische Entwurfstechnik” (1932), „Typographische Gestaltung” (1935), żeby wymienić tylko kilka.

Mimo wielkiej aktywności pisarskiej Tschicholda i ogromnego znaczenia jego książek, jest on mało znany polskiemu czytelnikowi. W warszawskim czasopiśmie „Europa” 9/1930 ukazał się tekst pod tytułem „Nowe drukarstwo", który jest tłumaczeniem wstępu „Eine Stunde Druckgestaltung”, a nie jak chce Piotr Rypson zasadniczej części „Die neue Typographie". (Identyczny artykuł, tyle, że ilustrowany, opublikowany został niemal w tym samym czasie w paryskim „Arts et Metiers Graphique" 19/1930 pod tytułem „Qu’est-ce que la Nouvelle Typographie et Que Veut-Elle?".) W 1938 roku ukazało się tłumaczenie książki „Typographische Gestaltung” p.t. „Drukarstwo nowoczesne” w redakcji Władysława Strzemińskiego, nakładem Szkoły Dokształcającej Zawodowej nr 10 w Łodzi, w której Strzemiński uczył m. in. drukarstwa. I są to jedyne publikacje Tschicholda w języku polskim .

Martyn Kramek
29.02.–20.07.2004
napisz